Apelacja w procesie cywilnym

Apelacja stanowi środek kontroli orzeczeń sądu I instancji i może przybierać formę apelacji niepełnej lub apelacji pełnej. Apelacja niepełna ogranicza się wyłącznie do kontroli i usunięcia skutków błędów sądu I instancji. Natomiast apelacja pełna, oprócz kontroli i usunięcia skutków błędów I instancji obejmuje również naprawienie błędów stron, poprzez dopuszczenie możliwości powołania przez strony nowych faktów i dowodów. Polski kodeks postępowania cywilnego przyjął system apelacji pełnej. Apelacja przysługuje od każdego wyroku sądu I instancji (także od wyroku wstępnego, częściowego, końcowego, łącznego i uzupełniającego). Od wyroku zaocznego apelacja przysługuje wyłącznie powodowi, pozwany może wnieść jedynie sprzeciw od takiego wyroku. W celu wniesienia apelacji strona powinna żądać sporządzenia uzasadnienia wyroku w terminie tygodniowym od dnia ogłoszenia sentencji wyroku lub od dnia doręczenia sentencji wyroku w przypadku strony działającej bez adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, która na skutek pozbawienia wolności była nieobecna przy ogłoszeniu wyroku. Apelację wnosi się w terminie dwutygodniowym od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem, do sądu, który wydał zaskarżony wyrok. Jeżeli strona nie zażądała uzasadnienia wyroku w terminie tygodniowym od ogłoszenia sentencji, termin do wniesienia apelacji biegnie od dnia, w którym upłynął termin do żądania uzasadnienia. Termin uważa się za zachowany, gdy przed jego upływem strona wniosła apelację do sądu drugiej instancji. W takim wypadku sąd ten niezwłocznie przesyła apelację do sądu, który wydał zaskarżony wyrok.

Kodeks nie precyzuje, na jakich zarzutach można oprzeć apelację. Należy zatem uznać, że apelację można oprzeć na wszystkich zarzutach, które według składającego apelację wpłynęły bezpośrednio, a nawet pośrednio na niekorzystne dla niego rozstrzygnięcie sądu I instancji, a w szczególności na zarzutach naruszeń prawa materialnego, procesowego, zarzutach faktycznych, nowych faktach i dowodach, a także zarzucie nierozpoznania sprawy.

1) Zarzut naruszenia prawa materialnego:

- Błędna wykładnia istniejącej normy prawa materialnego;

- Zastosowanie nieistniejącej normy prawa materialnego;

- Błąd w subsumcji, czyli wadliwe przyjęcie istnienia lub nieistnienia związku pomiędzy ustalonym przez sąd stanem faktycznym danej sprawy a określoną normą prawną.

2) Zarzut naruszenia prawa procesowego:

- Nieważność postępowania:

->jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna;

->jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany;

->jeżeli o to samo roszczenie między tymi samymi stronami toczy się sprawa wcześniej wszczęta albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona;

->jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy;

->jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw (np. niezawiadomienie strony o rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku albo rozpoznanie sprawy wbrew przepisom na posiedzeniu niejawnym zamiast na rozprawie);

->jeżeli sąd rejonowy orzekł w sprawie, w której sąd okręgowy jest właściwy bez względu na wartość przedmiotu sporu;

->brak jurysdykcji krajowej.

-Inne naruszenia przepisów procesowych – mogą one stanowić zarzut apelacyjny jeśli strona wnosząca apelację zwróciła uwagę sądu na uchybienia przepisom postępowania, wnosząc o wpisanie zastrzeżenia do protokołu, a także gdy naruszenia przepisów postępowania sąd bierze pod rozwagę z urzędu (np. zarzut niewłaściwości trybu postępowania).

3) Zarzut faktyczny:

- Przez zarzut faktyczny należy rozumieć zarzut, który odnosi się do kwestionowania ustalonego przez sąd I instancji stanu faktycznego sprawy.

4) Nowe fakty i dowody:

- Sąd II instancji może uwzględnić nowe fakty i dowody, jeżeli strona nie mogła powołać się na nie w postępowaniu przed sądem I instancji lub,  jeżeli potrzeba powołania się na nie wynikła później.

5) Nierozpoznanie istoty sprawy:

- Polega na pominięciu przez sąd I instancji podstawy roszczenia, tj. przesłanek stanowiących o jego istnieniu, poprzez oparcie rozstrzygnięcia na nietrafnym zarzucie, np. braku legitymacji czynnej (powoda) lub biernej (pozwanego), przedawnienia, zawisłości sporu i innych albo pominięcie merytorycznych zarzutów pozwanego.

Sąd II instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w I instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Sąd II instancji może przeprowadzić postępowanie dowodowe, stosując przepisy obowiązujące przed sądem I instancji.

Sąd II instancji rozpoznaje apelację w składzie trzech sędziów zawodowych. Postanowienia dotyczące postępowania dowodowego na posiedzeniu niejawnym wydaje sąd w składzie jednego sędziego.

W wyniku przeprowadzonej rozprawy sąd II instancji wydaje wyrok, w którym może:

1) oddalić apelację;

2) zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy (wyrok reformatoryjny);

3) uchylić zaskarżony wyrok, znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazać sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania;

4) uchylić zaskarżony wyrok i odrzucić pozew;

5) uchylić zaskarżony wyrok i umorzyć postępowanie;

6) uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.